निपाह भाइरस (NiV): एक विस्तृत परिचय

फार्मा सोलुसन नेपाल

परिभाषा

निपाह भाइरस (NiV) एक अत्यधिक घातक र उभरिरहेको जुनोटिक भाइरस हो जुन Paramyxoviridae परिवारसँग सम्बन्धित छ। यो भाइरस सन् १९९८-१९९९ मा मलेसियामा पहिलो पटक पहिचान गरिएको थियो र विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले यसलाई प्राथमिकताका रोगजनकको रूपमा मान्यता दिएको छ। यो भाइरसले मानिसमा गम्भीर मस्तिष्क ज्वरो (encephalitis) र श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोग निम्त्याउन सक्छ र यसको मृत्यु दर ४०% देखि ७५% सम्म रहन सक्छ।

संक्षिप्त परिचय

निपाह भाइरसको नाम मलेसियाको कम्पुङ सुङगाई निपाह गाउँबाट राखिएको हो जहाँ यसलाई पहिलो पटक पत्ता लगाइएको थियो। यो भाइरसले जनावर र मानिस दुवैमा संक्रमण फैलाउन सक्छ र मुख्यतः फल चमेरो (Pteropus प्रजाति) यसको प्राकृतिक भण्डार हो। बंगलादेश, भारत र दक्षिणपूर्वी एशियाली देशहरूमा यो भाइरसको प्रकोप बारम्बार देखिएको छ। नेपालमा अहिलेसम्म यसको प्रकोप नदेखिए पनि हाम्रो भौगोलिक अवस्थिति र चमेरोको उपस्थितिले यो जोखिम बढाउँछ।

कारण

निपाह भाइरसको मुख्य कारणहरू:

• फल चमेरो: Pteropus प्रजातिका फल चमेरो यस भाइरसको प्राकृतिक भण्डार हुन् र यिनीहरूको मुख, पिसाब वा दिसामार्फत भाइरस फैलिन्छ।
• दूषित खाद्य पदार्थ: चमेरोले टोकेको फलफूल वा खजुरको रस (date palm sap) सेवन गर्दा संक्रमण हुन सक्छ।
• संक्रमित जनावर र मानिस: सुँगुर जस्ता संक्रमित जनावर वा संक्रमित व्यक्तिसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट पनि रोग सर्न सक्छ।

लक्षणहरू

संक्रमण भएको ४ देखि १४ दिन पछि निम्न लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्:

• ज्वरो, टाउको दुख्ने र शरीर दुख्ने
• बान्ता र घाँटी दुख्ने
• चक्कर लाग्ने र चेतना घट्ने
• मस्तिष्क ज्वरो (encephalitis) का लक्षणहरू – दौरा पर्ने, कोमा
• श्वासप्रश्वासमा समस्या र निमोनिया

सर्ने तरिका

• चमेरोबाट मानिसमा: दूषित फलफूल वा खजुरको रस सेवन गर्दा
• जनावरबाट मानिसमा: संक्रमित सुँगुर वा अन्य जनावरसँग सम्पर्क
• मानिसबाट मानिसमा: संक्रमित व्यक्तिको रगत, लार, पिसाब वा अन्य शारीरिक तरल पदार्थसँग सम्पर्क, विशेष गरी अस्पतालमा उपचार गर्दा

रोकथामका उपायहरू

• ताजा खजुरको रस नखाने वा खाने भए उमालेर मात्र पिउने
• फलफूल राम्रोसँग धोएर मात्र खाने, चमेरोले टोकेको फल नखाने
• बिरामी जनावर वा व्यक्तिसँग सीधा सम्पर्कबाट बच्ने
• स्वास्थ्यकर्मीहरूले व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरण (PPE) अनिवार्य रूपमा प्रयोग गर्ने
• संक्रमित बिरामीलाई तुरुन्त अलग्गै राख्ने र सम्पर्कमा आउनेहरूको अनुगमन गर्ने

उपचार

हाल निपाह भाइरसको कुनै विशेष औषधि वा खोप उपलब्ध छैन। उपचार मुख्यतः सहयोगी (supportive) हुन्छ जसमा:

• गहन हेरचाह कक्ष (ICU) मा उपचार
• श्वासप्रश्वासको समस्यामा भेन्टिलेटर प्रयोग
• दौरा नियन्त्रणका लागि औषधि
• शरीरमा तरल पदार्थ र पोषणको व्यवस्थापन

निष्कर्ष

निपाह भाइरस एक गम्भीर र प्राणघातक रोग हो जसको जोखिम नेपालमा पनि रहेको छ। चमेरोको बासस्थान र फलफूल खेतीको सम्पर्क क्षेत्रमा बढी सावधानी अपनाउनु पर्छ। यो रोगको कुनै विशेष उपचार नभएकोले रोकथाम नै सबैभन्दा उत्तम उपाय हो। खाद्य सुरक्षा, व्यक्तिगत स्वच्छता र संक्रमण नियन्त्रण उपायहरू अपनाएर यस रोगबाट बच्न सकिन्छ। स्वास्थ्यकर्मी र सर्वसाधारणले यस रोगको बारेमा जानकारी राख्नु र सचेत रहनु अत्यन्त आवश्यक छ।

यो लेख शैक्षिक र जानकारीमूलक उद्देश्यका लागि मात्र हो। विशेष चिकित्सा सल्लाहका लागि दक्ष स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नुहोस्।

© २०२६ फार्मा सोलुसन नेपाल