नेपालमा फार्मेसी पेशा स्वास्थ्य प्रणालीको अभिन्न हिस्सा भए तापनि पछिल्लो समय यस पेशाको गरिमा, दिगोपन र विकासप्रति गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेका छन्। औषधिको सही प्रयोग, गुणस्तरीयता सुनिश्चितता र बिरामी परामर्शमा फार्मेसिष्टको महत्वपूर्ण भूमिका हुँदाहुँदै पनि नेपालको फार्मेसी पेशा पछिल्लो समय पतनतर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ।
नेपालमा फार्मेसी पेशा किन पतनतर्फ उन्मुख छ?
१. न्यून पारिश्रमिक र श्रम शोषण
नेपालमा फार्मेसिष्ट तथा सहायक फार्मेसिष्टको पारिश्रमिक अत्यन्तै न्यून रहेको छ। केही फार्मेसिष्टहरू केवल ८–१४ हजार रुपैयाँ मासिक तलबमा १२–१४ घण्टा काम गर्न बाध्य छन्। यो पारिश्रमिक नेपाल सरकारले निर्धारण गरेको न्यूनतम तलबभन्दा पनि कम छ, जुन स्वास्थ्य पेशामा भएको ठूलो अन्याय हो।
यो शोषणका कारण धेरै युवा फार्मेसी पढ्न हिच्किचाउने गरेका छन् भने, पढेलेखेकाहरू पनि पेशा परिवर्तन गर्न वा विदेशिने बाटो रोजिरहेका छन्।
२. रोजगारीको अभाव र बेरोजगारी
नेपाल फार्मेसी परिषद्को तथ्यांकअनुसार हाल देशभर ७,४३० फार्मेसिष्ट र १४,५०७ सहायक फार्मेसिष्ट दर्ता छन्। तर, सरकारी तथा स्थानीय तहमा यिनीहरूलाई समेट्ने पर्याप्त रोजगारी छैन। फार्मेसी पढेपछि पनि बेरोजगारीको जोखिम उच्च छ।
स्थायी दरबन्दीको अभावमा धेरैजसो पेशेवरहरू अस्थायी वा करारमा अल्पकालीन काम गर्न बाध्य छन्।
३. सरकारी नीति तथा निर्देशनको कार्यान्वयनमा कमजोरी
सरकारले २०७८ मा ल्याएको “अस्पताल फार्मेसी सेवा निर्देशिका” जस्ता नीति–निर्देशन भए तापनि त्यसको कार्यान्वयन अत्यन्त कमजोर छ। अस्पतालहरूमा फार्मेसी सेवा वैकल्पिक ठानिन्छ, जसले फार्मेसिष्टको भूमिका कमजोर बनाउँछ।
४. स्थानीय तहमा स्थायी दरबन्दीको अभाव
स्थानिय तहमा फार्मेसिष्टको दरबन्दी खुलेको छैन। हालसम्म धेरै वडा स्वास्थ्य संस्थामा फार्मेसी सहायकको स्थायी पद समेत छैन। यस्तो अवस्थामा बिना तालिमको जनशक्तिबाट औषधि वितरण भइरहेको छ, जसले बिरामीको स्वास्थ्यमा समेत जोखिम ल्याइरहेको छ।
५. अयोग्य करारका जनशक्ति
अहिले धेरै स्थानीय तहले योग्य फार्मेसिष्टको सट्टा सस्तो जनशक्ति (अयोग्य वा अल्पयोग्य) नियुक्त गरेका छन्। यसले न त सेवा गुणस्तरीय हुन्छ, न त फार्मेसी अध्ययन गर्नेहरूको सम्मान सुरक्षित रहन्छ।
६. बजार अनुगमनको कमजोरी
औषधि व्यवस्था विभाग (DDA) तथा राष्ट्रिय औषधि प्रयोगशालाको (NML) जनशक्ति तथा निगरानी प्रणाली कमजोर छ। यसले गर्दा नकली औषधि तथा बिना फार्मेसिष्ट संचालन हुने फार्मेसीहरू झन् बढिरहेका छन्।
७. बिना फार्मेसिष्ट सञ्चालन हुने फार्मेसीहरू
कानुनी व्यवस्था भए तापनि थुप्रै फार्मेसीहरू बिना फार्मेसिष्ट संचालन भइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा बिरामीले औषधिको सही जानकारी, परामर्श वा चेतावनी पाउने सम्भावना न्यून हुन्छ। यसले फार्मेसिष्टको आवश्यकता नै नरहेको झुटो धारणा फैलाउँछ।
८. नीति निर्माणमा फार्मेसिष्टको सहभागिता अभाव
स्वास्थ्य नीतिहरू निर्माण गर्दा फार्मेसिष्टको आवाज समावेश नहुनु पनि पेशाको पतनको कारण हो। चिकित्सक, प्रशासक, जनस्वास्थ्य विज्ञहरूको उपस्थितिमा बनाइने नीति फार्मेसिष्टहरूको भूमिकालाई बेवास्ता गरिन्छ।
९. कार्य समयको मापदण्ड नभएको
अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार फार्मेसिष्टका लागि निश्चित कार्य समय हुनुपर्नेमा नेपालमा यो व्यवस्था छैन। धेरैजसो फार्मेसिष्टले अनियमित, लामो ड्युटी गर्नु परेको पाइन्छ।
१०. पाठ्यक्रमको अद्यावधिक अभाव र कमजोर शैक्षिक निरीक्षण
चिकित्सा शिक्षा आयोगले शिक्षण संस्थाहरूको अनुगमन, पाठ्यक्रम सुधार तथा कलेजमा पूर्वाधार सुनिश्चित गर्ने काम प्रभावकारी रूपमा गर्न नसकेको आरोप छ। यसले गर्दा केही कलेजमा पढाइको गुणस्तर कमजोर भएको र विद्यार्थीहरूलाई पर्याप्त व्यावहारिक ज्ञान नदिइने समस्या छ।
११. सरकारी उत्पादन औषधिको प्रवर्द्धनमा कमजोरी
नेपाल सरकारको स्वामित्वमा रहेको नेपाल औषधि लिमिटेडबाट उत्पादित औषधिको प्रयोग अनिवार्य हुनुपर्ने माग उठेको छ। तर, हालसम्म सरकारी अस्पतालहरूमा यसको प्रयोग न्यून छ।
१२. क्यारियर प्रगति मार्गको अभाव
अन्य स्वास्थ्य सेवा जस्तै फार्मेसिष्टहरूका लागि सरकारमा स्पष्ट पदोन्नति प्रणाली छैन। अधिकतम सहायक तहमा काम गर्न पाइने, तर माथि जाने बाटो नखुलेकोले फार्मेसिष्टहरू पेशाबाट निराश भइरहेका छन्।
निष्कर्ष: सुधारको आह्वान
नेपालमा फार्मेसी पेशाको पतन व्यक्तिगत कमजोरीका कारण होइन, यो संरचनागत समस्या हो। नीति निर्माताहरू, शैक्षिक निकायहरू र सरकारी संस्थाहरूले यस पेशालाई बेवास्ता गरेको स्पष्ट छ। माइतीघरमा भएको आन्दोलन र विद्यार्थीहरूका मागहरू केवल नारा होइनन्—यी परिवर्तनका लागि आह्वान हुन्।
माइतीघरमा फार्मेसी विद्यार्थीहरूको प्रदर्शन, १२ बुँदे मागपत्रसहित सरकारको ध्यानाकर्षण
नेपाल सरकारले फार्मेसिष्टहरूलाई स्वास्थ्य टोलीका अनिवार्य सदस्यका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। स्थायी रोजगारी, निष्पक्ष तलब, नीति निर्माणमा सहभागिता, शैक्षिक सुधार, र कानुनी कार्यान्वयन मार्फत मात्रै यो पेशाको पुनरुत्थान सम्भव छ।
Discover more from PHARMA SOLUTION NEPAL
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
Add Comment